कक्षा दोहोर्याउने अभ्यास: अनुसन्धानले देखाएका कुरा

कक्षा दोहोर्याउने विद्यार्थीको संख्या र अभ्यासको परिवर्तन

फ्रान्समा यो निर्णय पहिले वार्षिक दरहरूमा देखिन्छ। सन् 2025 को शैक्षिक वर्ष सुरु हुँदा सार्वजनिक शिक्षामा कक्षा दोहोर्याउने दर प्राथमिक तहको पहिलो वर्ष (CP) मा 3 % पुग्यो, जो एक वर्षअघि 2,7 % थियो; प्राथमिक तहका अन्य कक्षाहरूमा सन् 2024 को वृद्धिपछि यो स्थिर भयो (DEPP, सूचना टिप्पणी 25.58, अक्टोबर 2025)। परिवर्तन नयाँ छ: सन् 2017 को शैक्षिक वर्ष सुरुमा दरहरू ऐतिहासिक रूपमा न्यून थिए, सन् 2018 को फेब्रुअरी महिनाको अध्यादेशपछि सन् 2018 मा ती फेरि बढे, सन् 2023 सम्म स्थिर रहे, अनि सन् 2024 को शैक्षिक वर्ष सुरुमा सबै तहमा बढे, CP (2,7 %, 0,8 अंक बढी) देखि CM2 (0,7 %, 0,2 अंक बढी) सम्म (DEPP, सूचना टिप्पणी 24.41, अक्टोबर 2024)।

दीर्घकालीन प्रवृत्ति यी उतारचढावभन्दा स्पष्ट छ। कम्तीमा एक पटक कक्षा दोहोर्याएका 15 वर्षका विद्यार्थीको हिस्सा सन् 2003 मा करिब 40 % बाट सन् 2015 मा 22 % र त्यसपछि सन् 2022 मा 11 % मा झर्यो, जो OECD ले मापन गरेका सबैभन्दा तीव्र गिरावटहरूमध्ये एक हो (OECD, PISA 2022, खण्ड II)। सन् 2009 मा फ्रान्स OECD मा तेस्रो उच्चतम दरमा थियो; सन् 2022 मा यो औसतभन्दा, जो 9 % छ, अलिकति माथि मात्र पुग्छ (OECD, PISA 2022, खण्ड II)।

कक्षा दोहोर्याउने विद्यार्थीको प्रोफाइल भने खासै बदलिँदैन। OECD मा औसत रूपमा विपन्न विद्यार्थी सम्पन्न विद्यार्थीभन्दा तीन गुणाभन्दा बढी कक्षा दोहोर्याउने सम्भावना राख्छ; छोराहरू छोरीहरूभन्दा र आप्रवासी पृष्ठभूमिका विद्यार्थी अरूभन्दा बढी कक्षा दोहोर्याउँछन् (OECD, PISA 2022, खण्ड II)। समान पढाइ नतिजा हुँदा पनि यी फरकहरू कायम रहन्छन्: कक्षा दोहोर्याउनु अझै सामाजिक पृष्ठभूमिसँग जोडिएको छ (OECD, PISA 2022, खण्ड II)।

अनुसन्धानका निष्कर्ष

सन्दर्भ मेटा-विश्लेषणले बहसलाई स्पष्ट पार्छ। यसले सन् 1990 र 2007 बीच प्रकाशित 22 अध्ययन र 207 प्रभाव मापन समेट्छ: कमजोर नियन्त्रण भएका अध्ययनमा कक्षा दोहोर्याउनु स्पष्ट रूपमा न्यून नतिजासँग जोडिन्छ (माइनस 0,30 मानक विचलन); उत्तम रूपमा निर्मित अध्ययनहरूमा, जुन समान सुरुवाती स्तरका विद्यार्थीहरूको तुलना गर्छन्, औसत प्रभाव प्लस 0,04 मानक विचलनमा झर्छ, जो शून्यसँग अभेद्य छ (Allen et al., 2009)। समयसँगै अन्तर बढ्छ: समान स्तरको तुलनामा थप एक वर्षको अनुगमनमा अनुमानित प्रभाव करिब 0,11 मानक विचलनले घट्छ (Allen et al., 2009)।

अर्ध-प्रयोगात्मक अध्ययनहरूले चित्रलाई थप स्पष्ट बनाउँछन्। शिकागोमा एउटा कार्यक्रमले उत्तीर्णताको सीमाभन्दा तल परेका विद्यार्थीहरूका लागि ग्रीष्मकालीन विद्यालय र कक्षा दोहोर्याउने व्यवस्था जोड्यो: त्यही सीमाको आसपास मूल्याङ्कन गर्दा यसले पहिलो वर्षमा प्राथमिकको तेस्रो वर्ष (CE2 सरह) का विद्यार्थीहरूको सिकाइ करिब औसत वार्षिक सिकाइको 33 देखि 41 % सम्म बढायो, दोस्रो वर्षमा भने कमजोर बन्यो (Jacob र Lefgren, 2004)। अलि ठूला विद्यार्थीहरू, छैटौं कक्षा सरह, का लागि एक वर्षपछि प्रभाव शून्य छ; दुई वर्षपछि लेखकहरूले करिब एक चौथाइ वर्षको पठन ढिलाइसम्म मापन गरे (Jacob र Lefgren, 2004)।

फ्लोरिडामा गरिएको दीर्घकालीन अनुगमनले यही ढाँचा पुष्टि गर्छ। राज्यको पठन परीक्षाका आधारमा CE2 को अन्त्यमा रोकिएका विद्यार्थीहरूले सुरुमा प्रगति गरे, तर छ वर्षपछि उमेर समान विद्यार्थीसँग तुलना गर्नेबित्तिकै त्यो लाभ हराउँछ; समान स्तरका विद्यार्थीसँग मात्र यो टिक्छ; माध्यमिक डिप्लोमा पाउने सम्भावना भने बदलिँदैन, जबकि अन्त्यको औसत अंक बढ्छ र उपचारात्मक कक्षाहरू घट्छन् (Schwerdt, West र Winters, 2017)। OECD यसबाट सतर्क व्याख्या निकाल्छ: वास्तविक तर कमजोर अल्पकालीन लाभ, अनिश्चित दीर्घकालीन प्रभाव, र कक्षा दोहोर्याउनेहरूमा उच्च ड्रपआउट जोखिम (OECD, PISA 2022, खण्ड II)।

अन्तर्राष्ट्रिय तुलनाहरूले देखाएका कुरा

कक्षा दोहोर्याउने चलन ठूलो असमानतासहित छ। सन् 2022 मा 15 वर्षका विद्यार्थीमध्ये 9 % ले OECD औसतमा कम्तीमा एक पटक कक्षा दोहोर्याएको बताए, जबकि फ्रान्समा यो 11 % थियो; 36 प्रणाली 5 % वा त्यसभन्दा कममा छन् र 14 प्रणाली 20 % नाघ्छन्, जसमा कोलम्बिया (करिब 40 %) र मोरक्को (करिब 46 %) पर्छन् (OECD, PISA 2022, खण्ड II)। फ्रान्स अब अस्ट्रिया, बेल्जियम, जर्मनी, स्पेन, पोर्चुगल वा स्विट्जरल्याण्डभन्दा कम कक्षा दोहोर्याउँछ (OECD, PISA 2022, खण्ड II)।

नियमहरूले यी फरकको केही हिस्सा व्याख्या गर्छन्। स्वचालित उत्तीर्णता प्राथमिक तहमा करिब 28 % प्रणालीमा र तल्लो माध्यमिक तहमा 24 % मा लागू हुन्छ, विशेष गरी जापान, कोरिया, आइसल्याण्ड, इजरायल, मेक्सिको, नर्वे र बेलायतमा, जहाँ कक्षा दोहोर्याउनु सैद्धान्तिक रूपमा वर्जित छ (OECD, PISA 2022, खण्ड II)। जहाँ यसलाई नियमन गरिएको छ, प्राथमिक तहमा कक्षा दोहोर्याउने अनुपात 6,7 % पुग्छ, जबकि स्वचालित उत्तीर्णता प्रणालीमा 3,6 % र सीमा नलगाइएका ठाउँमा 7,6 % (OECD, PISA 2022, खण्ड II)।

यी तथ्याङ्कका आ-आफ्नै सीमा छन्, जुन OECD आफैंले अभिलेख गर्छ: ती विद्यार्थीहरूको स्व-घोषणामा आधारित छन्, र जापान तथा नर्वेमा प्रश्न सोधिएन, दरलाई महासन्धिअनुसार शून्य मानिएको छ (OECD, PISA 2022, खण्ड II)। एउटा फ्रान्सेली निष्कर्ष पनि ध्यान दिन योग्य छ: कक्षा दोहोर्याउने दर घट्दा महामारीअघि गणित नतिजामा गिरावट पनि आएन र सामाजिक समतामा सुधार पनि भएन, यो प्रवृत्तिलाई OECD मुख्यतः सन् 2013 र 2018 का नियम परिवर्तनसँग जोड्छ (OECD, PISA 2022, खण्ड II)।

अभिलेखित विकल्पहरू: लक्षित सहयोग, ग्रीष्मकालीन कार्यक्रम, ट्युटरिङ

कक्षा दोहोर्याउनुबिना सिकाइ सुधार्ने कार्यक्रमहरू अभिलेखित छन्। भारतमा बालबालिकालाई उमेरअनुसार नभई वास्तविक सिकाइ स्तरअनुसार समूहीकरण गर्ने कार्यक्रमहरूले ढाँचाअनुसार 0,15 देखि 0,70 मानक विचलनसम्म लाभ दिए, सार्वजनिक विद्यालयमा एकीकृत संस्करणसहित (Banerjee et al., 2016)। फ्रान्समा OECD ले प्राथमिक र निम्न माध्यमिक तहमा पहिल्यै उपलब्ध उपायहरू सूचीबद्ध गर्छ: स्तरोन्नति कक्षाहरू, पूरक शैक्षिक गतिविधिहरू, गृहकार्य सहयोग, जुन कक्षा दोहोर्याउने सोच्नुअघि प्रयोग गर्नुपर्छ (OECD, PISA 2022, खण्ड II)।

ट्युटरिङले सबैभन्दा स्थिर नतिजा देखाउँछ। Nickow, Oreopoulos र Quan (2020) को प्रयोगात्मक अध्ययनहरूको मेटा-विश्लेषणले सिकाइमा औसत 0,37 मानक विचलनको प्रभाव भेट्छ, जो शिक्षक वा तालिमप्राप्त कर्मचारीले ट्युटरिङ गर्दा, कक्षा सकिएपछि होइन विद्यालय समयमै सञ्चालन हुँदा, र सुरुका वर्षहरूमा बढी हुन्छ (Nickow, Oreopoulos र Quan, 2020)।

ग्रीष्मकाल अझै उपयोगी समय हो। शिकागोमा अनिवार्य ग्रीष्मकालीन विद्यालयले पठन र गणितको सिकाइ सुधार्यो, र यसका प्रभावहरू तुरुन्तै हराएनन् (Jacob र Lefgren, 2004)। फ्रान्समा स्तरोन्नति कक्षाहरू बिदाका तीन हप्तामा चल्छन् र साना समूहमा फ्रान्सेली भाषा र गणितमा केन्द्रित हुन्छन् (OECD, PISA 2022, खण्ड II)। OECD को सिफारिस पनि उही दिशातिर जान्छ: विद्यार्थीलाई रोक्नुअघि यस्तो सहयोग प्रयोग गर्नु, पछि होइन (OECD, PISA 2022, खण्ड II)।

विद्यालय नेतृत्वका लागि पाँच आधारबिन्दु

फ्रान्समा कक्षा दोहोर्याउनु सन् 2013 को कानुन र त्यसपछि सन् 2018 को अध्यादेशले रूपरेखा बाँधेको विद्यालय तहको निर्णय नै रहन्छ: यो अपवादात्मक रहनुपर्छ र प्राथमिकमा शिक्षक परिषद् तथा निम्न माध्यमिकमा प्रधानाध्यापकले निर्णय गर्ने व्यक्तिगत शैक्षिक सफलता कार्यक्रमसँग जोडिनुपर्छ (OECD, PISA 2022, खण्ड II, फ्रान्ससम्बन्धी बाकस)। यस लेखमा उद्धृत तथ्याङ्कमा आधारित पाँच आधारबिन्दु।

• निर्णय गर्नुअघि तुलना गर्नु: समान सुरुवाती स्तरमा उत्तम निर्मित अध्ययनहरूले कक्षा दोहोर्याउनुको दिगो लाभ भेट्दैनन् (Allen et al., 2009)।
• अपवाद अभिलेख गर्नु: कक्षा दोहोर्याउनु दुर्लभ रहनुपर्छ र शिक्षक परिषद् वा प्रधानाध्यापकले निर्णय गर्ने व्यक्तिगत कार्यक्रमसँग जोडिनुपर्छ (OECD, PISA 2022, खण्ड II)।
• ट्युटरिङ र लक्षित सहयोगमा लगानी गर्नु: ट्युटरिङका लागि औसत 0,37 मानक विचलन (Nickow et al., 2020), स्तरअनुसार समूहीकरणका लागि 0,15 देखि 0,70 मानक विचलन (Banerjee et al., 2016)।
• बिदाहरू सदुपयोग गर्नु: शिकागोको ग्रीष्मकालीन विद्यालयले मापनयोग्य लाभ दियो (Jacob र Lefgren, 2004); फ्रान्समा स्तरोन्नति कक्षाहरू तीन हप्ता चल्छन् (OECD, PISA 2022, खण्ड II)।
• प्रभाव र समता अनुगमन गर्नु: कक्षा दोहोर्याउनुको लाभ केही वर्षमै मेटिन्छ र फ्लोरिडाको अनुगमनमा डिप्लोमा पाउने सम्भावना बदलिएन (Schwerdt, West र Winters, 2017); विपन्न विद्यार्थीको कक्षा दोहोर्याउने सम्भावना तीन गुणाभन्दा बढी हुन्छ (OECD, PISA 2022, खण्ड II)।